Chúng ta đang sống trong một thời đại của những “huyền thoại nửa vời”.
Người ta ca tụng những kẻ bỏ học thành tỷ phú, bái lạy những “vị thần” may mắn trên sàn chứng khoán, và lắng nghe những “chú lợn” nương gió mà bay* dạy về bí quyết thành công.
Thế nhưng, ánh hào quang đã che lấp một sự thật tàn khốc: Nghĩa địa của những kẻ thất bại luôn im lìm. Không ai nhắc tên những người bỏ học để khởi nghiệp mà phá sản, không ai nhớ mặt những kẻ cháy túi sau những canh bạc tài chính, và cũng chẳng có bản tiểu sử nào dành cho những “chú lợn” đã ngã gục khi cơn gió thời đại đi qua.
Phải chăng khi gió lặng và đèn tắt, tất cả những ai thất bại chỉ còn là những cái tên vô danh bị cát bụi thời gian vùi lấp?
Suy cho cùng, chúng ta chỉ nhìn thấy những người sống sót trở về, còn kẻ tử trận thì không.
Đây chính là cái bẫy nhận thức nghiệt ngã nhất trên đời: Survivor Bias – Thiên kiến kẻ sống sót.
01. Phía sau mọi thành công đều có bóng dáng của vận may
Trong cuốn Nhân Gian Tỉnh Thức, Thủy Mộc Nhiên từng viết:
Mọi thành công trên đời này đều có yếu tố may mắn. Có rất nhiều thành công chẳng qua chỉ là ngẫu nhiên chứ không phải tất yếu. Nhưng một lần thành công ngẫu nhiên ấy lại được đóng gói thành những món hàng mang tên “huyền thoại” để đem rao bán hết lần này đến lần khác.
Lời này nghe thật nhói lòng, nhưng sự thật còn phũ phàng hơn.
Phía sau mỗi câu chuyện lội ngược dòng mà bạn thấy, là hàng trăm người cũng nỗ lực như thế nhưng thất bại và bị lịch sử lãng quên. Phía sau mỗi huyền thoại làm giàu nhanh chóng mà bạn nghe, là hàng ngàn người cũng thông minh như thế nhưng đã trắng tay và rồi biến mất giữa biển người.
Chỉ là không ai viết về họ. Bởi vì kẻ thất bại thì không có quyền lên tiếng, và những con số câm lặng thì chẳng biết nói năng.
Trong Thế chiến II từng có một ví dụ kinh điển: Quân đội nghiên cứu những chiếc máy bay ném bom biết tự bay trở về, thấy cánh và phần đuôi máy bay đầy lỗ đạn nên quyết định gia cố lại những vị trí đó. Nhưng một nhà thống kê đã gạt đi: “Sai rồi. Các ông chỉ thấy những chiếc còn bay về được thôi, chứ những chiếc bị bắn trúng động cơ và buồng lái đã vĩnh viễn nằm lại chiến trường.”
Thiên kiến kẻ sống sót khiến bạn chỉ tập trung vào những thực thể còn tồn tại mà bỏ qua số đông đã biến mất. Và chính phần bị bỏ qua ấy thường mới là chân tướng.
02. Bạn đã bị “câu chuyện của kẻ sống sót” dắt mũi bao lâu rồi?
Bạn đã từng sục sôi nhiệt huyết vì một thứ “bí kíp thành công” nào đó chưa?
Khi thấy ai đó kể: “Tôi đã từ mức lương 10 triệu/tháng lên đến thu nhập hàng tỷ mỗi năm như thế nào?”, bạn liền lưu lại ngay. Thấy ai đó chia sẻ: “Làm nghề tay trái kiếm cả trăm triệu sau 3 tháng”, bạn sẵn sàng trả tiền để học theo.
Và rồi sao? Bạn làm y hệt, nhưng kết quả chỉ là một mớ hỗn độn.
Vấn đề nằm ở đâu? Không hẳn là người ta lừa bạn, mà là họ không nói cho bạn biết: trong thành công đó, có bao nhiêu phần là nỗ lực, và bao nhiêu phần là may mắn.
Theo Thủy Mộc Nhiên, những câu chuyện được đóng gói thành “huyền thoại” thường lược bỏ đi những thông tin then chốt nhất: Thời cơ, nguồn lực, quan hệ, những vận may tình cờ và cả “ngọn gió của thời đại”.
Bạn tưởng chỉ cần học phương pháp của họ là có thể sao chép kết quả, nhưng bạn đâu biết rằng, họ chẳng qua chỉ là những người may mắn sống sót tại đúng thời điểm, đúng đường đua và đúng nút thắt đó mà thôi.
99 người còn lại đều đã “chết” ở nơi mà bạn không nhìn thấy.
03. Tại sao lý thuyết “Học hành vô dụng” lại lừa được nhiều người đến thế?
Cũng lại là vì thiên kiến kẻ sống sót.
Bạn luôn nghe kể rằng: Ông A không học đại học giờ thành triệu phú; Anh B mới chỉ học hết cấp hai mà giờ tài sản cả trăm tỷ.
Thế là bạn tin: Học hành nhiều chẳng để làm gì.
Nhưng thứ bạn không nhìn thấy là: Trong số những người không có bằng cấp, tỷ lệ thành công là bao nhiêu? Trong số những người được học hành bài bản, tỷ lệ thất bại thực tế là bao nhiêu?
Theo dữ liệu điều tra dân số, nhóm có trình độ từ cao đẳng trở lên chỉ chiếm tỷ lệ nhỏ. Vì nhóm trình độ thấp có quân số quá lớn, nên dù tỷ lệ thành công cực kỳ thấp, số lượng “kẻ sống sót” hiện diện vẫn đủ nhiều để khiến bạn lầm tưởng. Trong khi đó, những người học cao nhưng thất bại lại hay bị truyền thông thổi phồng để gây sự chú ý.
Bạn bị che mắt bởi một vài trường hợp cá biệt mà ngó lơ thực tại của đại đa số.
Học tập không phải con đường duy nhất, nhưng với người bình thường, đó là con đường có xác suất thành công cao nhất.
04. Làm sao để không bị “Thiên kiến kẻ sống sót” dắt mũi?
- Thứ nhất, luôn truy vấn: “Vậy còn những người thất bại thì sao?” Khi nghe một câu chuyện thành công, hãy tự hỏi: Có bao nhiêu người đã làm giống họ mà vẫn thất bại? Nguyên nhân thất bại là gì? Nếu chỉ nhìn vào vinh quang, bạn sẽ không bao giờ thấy được toàn cảnh.
- Thứ hai, đừng nhầm vận may với tài năng, đừng nhầm bệ đỡ với năng lực. Có những thành công là vì bạn chọn đúng lúc gió to; có những thành tựu là vì bạn dựa được vào cây đại thụ. Gió ngừng rồi, bạn còn bay được không? Cây đổ rồi, bạn còn đứng vững không?
- Thứ ba, quan tâm đến xác suất, đừng nhìn vào cá biệt. Người trúng xổ số không đáng để bạn học theo; kẻ bỏ học thành tỷ phú không đáng để bạn bắt chước. Thứ bạn cần xem xét là: Xác suất thành công của việc này là bao nhiêu? Và điều kiện của bạn nằm ở bên nào của biểu đồ xác suất?
- Thứ tư, thừa nhận sự tồn tại của vận may, nhưng chớ nên phụ thuộc vào nó. Vận may không thể kiểm soát, nhưng nỗ lực thì có thể. Thời cơ không phải cứ cầu là ắt được, nhưng năng lực thì có thể trau dồi. Khi vận may đến, bạn có đủ thực lực để nắm bắt lấy nó, đó mới là bản lĩnh.
————————————————————————————————————————————————
10 câu nói giúp bạn “tỉnh thức” giữa nhân gian
- Phía sau mọi sự thành công đều có bóng dáng của vận may.
- Bạn chỉ nhìn thấy người còn sống mà quên đi kẻ đã “chết” — đó chính là “thiên kiến kẻ sống sót”.
- Đừng nhầm may mắn là tài năng, đừng nhầm bệ đỡ là năng lực.
- Phía sau mỗi huyền thoại bỏ học khởi nghiệp thành công là hàng trăm người cũng bỏ học nhưng thất bại và bị lãng quên.
- Những trường hợp cá biệt luôn luôn hấp dẫn hơn xác suất, nhưng thứ quyết định số phận của bạn luôn luôn là xác suất.
- Kẻ thành công kể cho bạn nghe “tôi đã làm gì”, nhưng không nói cho bạn biết “tôi đã làm vào thời điểm nào”.
- Khi thấy ai đó kiếm được nhiều tiền, đừng vội học theo, hãy hỏi xem anh ta là người may mắn thứ mấy còn sống sót.
- May mắn không kiểm soát được, nhưng nỗ lực thì có; thời cơ không thể cầu, nhưng năng lực thì có thể trau dồi.
- Đừng dùng sự may mắn của người khác để đánh cược vận mệnh của chính mình.
- Sự tỉnh táo thật sự là vừa tin vào ý nghĩa của nỗ lực, vừa thừa nhận sự tồn tại của may mắn.
* Hình ảnh này bắt nguồn từ một câu nói nổi tiếng của Lôi Quân – CEO của Xiaomi: “Ngay cả một con lợn cũng có thể bay nếu nó đứng ở trung tâm của một cơn lốc”.
Nguồn: 潇然
